Het Moment, Edo Maas

Een ambigu en intens ogenblik waarin lichamen een dramatische compositie vormen. Een krachtig samenspel van elementen zoals de suggestieve kracht van de houding, de anatomische verstoringen en de dynamiek van het lichaam in beweging. Het Moment moet gelegenheid bieden die factoren samen te brengen zodat het raadsel wordt vergroot, de blik geboeid, de gedachten gaan dwalen.

Het afgelopen jaar heb ik mij vooral laten inspireren door dansvoorstellingen, een kunstvorm met als grondstof het menselijk lichaam in beweging. Dans biedt een goede gelegenheid om nauwlettend toe te zien op de ruimtelijke composities die worden gecreëerd, op de interacties tussen de dansers, de posities, bewegingen en gebaren. Beeldhouwkunst in gang.

Maar wat dansvoorstellingen voor mij echt fascinerend maken, is de sensatie, de beleving van, wat ik maar noem ‘het Moment’, te schrijven met een hoofdletter. Het Moment is een fractie in de choreografie waarin de dansers een beeld vormen dat zo sterk is dat het op zich staat. Een beeld dat zo intrigerend is dat het zich losrukt uit de narrativiteit van zijn voorstelling. Wanneer ik naar dansvoorstellingen kijk wacht ik gespannen af of het Moment zich al dan niet voordoet. Het laat zich namelijk niet voorspellen of doelbewust veroorzaken. Het laat zich slechts constateren, En dan: zodra het is waargenomen, is het weg. Gepasseerd. Het liefste zou ik het podium bevriezen en de tijd nemen het werk vanuit alle hoeken te bekijken. Helaas gaat de voorstelling verder. Een hoogtepunt van korte duur.

            In zowel dansvoorstellingen, mijn eigen werk, of kunst die mij dierbaar is vind ik flarden van het Moment. Deze werken bezitten allen in meer of mindere mate combinaties van de karakteriserende eigenschappen die het moment tot een Moment maken.
Zo is het Moment herkenbaar aan bepaalde factoren die ruimte scheppen in de eenduidigheid van de realiteit. Het is autonoom, geïsoleerd van haar oorspronkelijke context, maar nooit zonder zweem van de beweging, nooit zonder vermoedens van wat eraan voorafging en wat erop komen gaat. Het beeld leent zich voor meerdere interpretaties. Ambiguïteit is dan ook een bepalende eigenschap van het Moment. Je ziet niet uitsluitend wat je ziet. Dat is wat zo aanspreekt: bij het Moment treedt de betekenis buiten haar oevers.

Deze suggestiviteit van het Moment ligt besloten in het wezen van dans. Met bouwstenen als beweging, dynamiek, kracht, houding en souplesse. Een realistische weergave van het lichaam is geen voorwaarde voor de totstandkoming van het Moment. Integendeel. Uitvergrote, vervormde eigenaardigheden van het menselijk lichaam creëren juist de ruimte voor suggestiviteit. Juist de anomalie, datgene in het lichaam en in de beweging dat attent maakt op wat afwijkt, op wanverhoudingen of onregelmatigheden is van belang. Een enkel die al dan niet zwikt, een te grote rotatie vanuit het bekken, een onhoudbaar evenwicht of een abnormale stand van het onderbeen ten opzichte van het bovenbeen zijn belangrijke componenten die in één klap het gevoel van hetgeen waar je naar kijkt kunnen veranderen. Het ‘foutieve’ of ‘abnormale’ aspect van een lichaam legt een brug tussen vervreemding en herkenning.

De verwachting van de toeschouwer waarmee die het lichaam waarneemt is gevormd door ervaring. Hij weet hoe het eruitziet; hoe het staat, loopt, omarmt, slaat etcetera. Deze handelingen geven niet onmiddellijk composities waar men van opkijkt. Bij de banaliteit van het alledaagse sukkelt de blik in slaap. Pas als van die verwachting wordt afgeweken valt er opnieuw iets te ontdekken. Het gereconstrueerde Moment moet daarom aanleiding geven tot onvoorspelbaarheid, verontrusting, begoocheling. Vergrote anatomische abnormaliteiten zaaien twijfel aan de menselijkheid van het afgebeelde. De ambivalentie tussen fascinatie voor het bekende lichaam en de afschuw van het abnormale is een karakteristieke eigenschap van het Moment.

Ondanks de statische aard van het Moment roept het het vermoeden van beweging op. Kracht en snelheid van het bewegingsapparaat moeten voelbaar zijn. Overhellende heupen, afzettende voeten of ingezette schouderpartijen kunnen effectief bijdragen aan een dierlijk en dreigend effect. Zo ook het verstoren van het zwaartepunt. De overhang van bijvoorbeeld een heup of romp laten zien dat het evenwicht van het lichaam buiten het steunvlak ligt. Dit zorgt voor een sensatie van beweging. De inwendige krachten werken hard om deze positie te handhaven en zijn op zoek naar een nieuw evenwicht. Terwijl uitwendige krachten, de zwaartekracht en het momentum, het lichaam naar de grond proberen te trekken.

Inderdaad, doet het Moment zich tijdens een voorstelling voor, dan zou er een foto of hologram van kunnen worden gemaakt. Zo’n “kopie” zal er echter nooit volledig in slagen om het Moment in zijn veelzijdigheid te vangen. Ook de herinnering eraan laat zich niet in een replica reconstrueren. De vertaalslag zal moeten worden gemaakt op artistieke wijze. Hier ligt de vrijheid om de zintuigelijke waarneming van het Moment om te buigen tot innerlijk domein van de kunstenaar. Het Moment kan worden nagebootst vanuit de dromen, emoties en obsessies. Het lichaam kan worden bewerkt zonder strikt te voldoen aan de wetten van de anatomie.
Het medium dat naar mijn idee de potentie heeft om het Moment vast te leggen is de beeldhouwkunst. Net als een sculptuur doet het Moment zich voor in onze fysieke, driedimensionale belevingswereld. Door in onze wereld te acteren dwingt de beeldhouwkunst ons ertoe zich tot haar te verhouden. Het heeft te maken met dezelfde regels, zoals de zwaartekracht, balans en materiële vorm, die voor ons allen gelden. Waar andere kunst veelal een illusie van realiteit schept of een imaginaire wereld verbeeld, ademt sculptuur in de nek van de kijker. Het ageert vanuit zijn beginselen tegen het idee dat kunst show, spel en theater is. Goede beeldhouwkunst heeft iets echts. En kan daardoor een steeds scherper en accurater beeld vormen. Het mens-zijn op zo’n manier verbeelden dat er geen ontkomen aan is.